สายตาสั้นในเด็ก เพิ่มขึ้นเพราะอะไร ปัจจัยเสี่ยงและนิสัยที่พ่อแม่ช่วยได้

หลายครอบครัวเริ่มสังเกตเรื่องสายตาของลูกจากเหตุการณ์เล็ก ๆ อย่างการขยับเข้าไปนั่งใกล้ทีวีมากขึ้นทุกที การหรี่ตาเวลามองป้ายไกล หรือครูที่โรงเรียนแจ้งว่าเด็กมองกระดานไม่ค่อยชัด พอพาไปวัดสายตาแล้วพบว่าลูกเริ่มสายตาสั้น คำถามที่ตามมามักเป็นเรื่องเดียวกันเกือบทุกบ้าน คือทำไมเด็กสมัยนี้สายตาสั้นกันเร็วขึ้น เกี่ยวกับมือถือหรือเปล่า และพ่อแม่ทำอะไรได้บ้างในชีวิตประจำวัน บทความนี้รวบรวมสาเหตุและปัจจัยเสี่ยงที่งานวิจัยให้น้ำหนัก นิสัยประจำวันที่องค์กรวิชาชีพด้านตาแนะนำ และภาพรวมของทางเลือกในการดูแลสายตาสั้นในเด็ก ซึ่งทั้งหมดควรตัดสินใจร่วมกับจักษุแพทย์หรือนักทัศนมาตรที่ตรวจตาเด็กจริง

สายตาสั้นในเด็กเกิดขึ้นได้อย่างไร

ภาพที่คมชัดเกิดจากการที่แสงจากวัตถุไกลโฟกัสลงบนจอประสาทตาพอดี ในเด็กที่สายตาสั้นส่วนใหญ่ ลูกตายืดยาวออกไปตามแนวหน้าหลังมากกว่าที่ควร จุดโฟกัสจึงตกอยู่หน้าจอประสาทตา ทำให้มองใกล้ได้ชัดแต่มองไกลเบลอ เด็กทุกคนมีลูกตาที่โตขึ้นตามอายุอยู่แล้ว แต่ในเด็กที่สายตาสั้น การยืดของลูกตาเกิดเร็วหรือเกิดนานกว่าปกติ ค่าสายตาสั้นจึงมักเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ในช่วงวัยเรียนจนกว่าลูกตาจะหยุดโต

ประเด็นที่พ่อแม่ควรรู้คือ เมื่อลูกตายืดยาวไปแล้ว สายตาสั้นจะไม่ย้อนกลับเป็นปกติเอง แว่นสายตาชั้นเดียวแบบทั่วไปช่วยให้เด็กมองเห็นชัดขึ้นได้ทันที แต่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อชะลอการยืดของลูกตา นี่จึงเป็นเหตุผลที่วงการดูแลสายตาในช่วงหลังพูดถึงการ “จัดการสายตาสั้น” (myopia management) มากขึ้น แทนที่จะมองเป็นแค่เรื่องตัดแว่นให้ชัด

ทำไมเด็กสายตาสั้นมากขึ้นและเริ่มเร็วขึ้น

งานศึกษาที่ถูกอ้างถึงมากที่สุดในเรื่องนี้คืองานของ Holden และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Ophthalmology ปี 2016 ซึ่งประมาณว่าภายในปี 2050 จะมีคนสายตาสั้นราว 4,758 ล้านคน หรือเกือบครึ่งหนึ่งของประชากรโลก และคาดว่าสัดส่วนจะเพิ่มขึ้นในทุกภูมิภาค โดยเอเชียตะวันออกเป็นกลุ่มที่มีสัดส่วนสูงที่สุด ตัวเลขนี้เป็นการคาดการณ์จากข้อมูลและสมมติฐานของผู้วิจัย จึงควรอ่านเป็นแนวโน้ม ไม่ใช่ตัวเลขแน่นอน

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ถูกยกเป็นประเด็นสาธารณสุขคือข้อมูลที่สะสมมากขึ้นว่าสายตาสั้นระดับสูงสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคตาบางอย่างในวัยผู้ใหญ่ เช่น จอประสาทตาลอก และโรคของจุดรับภาพจากสายตาสั้น องค์การอนามัยโลก (WHO) ร่วมกับสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) จึงพัฒนาโครงการ MyopiaEd ซึ่งส่งข้อความให้ความรู้แก่ผู้ปกครองและวัยรุ่น เน้นเรื่องการใช้เวลากลางแจ้งและการลดงานระยะใกล้ และสมาคมจักษุวิทยาเด็กและตาเขโลก (World Society of Paediatric Ophthalmology and Strabismus หรือ WSPOS) ก็ออกแถลงการณ์ฉันทามติเรื่องสายตาสั้นในปี 2025 เพื่อสรุปว่าวิธีไหนมีหลักฐานรองรับ วิธีไหนยังไม่มี

ปัจจัยเสี่ยงหลักที่ควรรู้

สายตาสั้นในเด็กไม่ได้มีสาเหตุเดียว แต่เป็นผลรวมของพันธุกรรมกับสิ่งแวดล้อมและพฤติกรรม ปัจจัยบางอย่างเปลี่ยนไม่ได้ แต่ช่วยให้พ่อแม่รู้ว่าควรพาลูกไปตรวจตาถี่แค่ไหน ส่วนบางอย่างปรับได้ในชีวิตประจำวัน

ปัจจัยในตารางนี้ใช้ประเมินความเสี่ยงเท่านั้น ไม่ได้ใช้วินิจฉัย เด็กที่มีปัจจัยเสี่ยงหลายข้ออาจไม่สายตาสั้นเลยก็ได้ และเด็กที่ดูไม่มีปัจจัยเสี่ยงก็อาจสั้นได้ การประเมินว่าลูกอยู่ในกลุ่มเสี่ยงระดับไหนต้องอาศัยผลตรวจจริงจากจักษุแพทย์หรือนักทัศนมาตร

นิสัยประจำวันที่องค์กรวิชาชีพแนะนำ

ก่อนจะพูดถึงเลนส์หรือยา แนวทางขององค์กรวิชาชีพด้านตาหลายแห่งมักเริ่มจากกิจวัตรประจำวันของเด็กก่อน เพราะทุกบ้านทำได้ ไม่มีค่าใช้จ่าย และใช้ควบคู่กับวิธีอื่นได้เสมอ ไม่ว่าเด็กจะสายตาสั้นแล้วหรือยัง ข้อแนะนำด้านล่างเป็นแนวทางทั่วไป ไม่ใช่การรักษา

ใช้เวลากลางแจ้งให้ได้ราววันละ 2 ชั่วโมง

แถลงการณ์ฉันทามติเรื่องสายตาสั้นของ WSPOS ปี 2025 สรุปจากงานวิจัยทั้งหมดที่ทบทวนว่า การได้รับแสงกลางวันราว 2 ชั่วโมงต่อวันดูเหมือนจะช่วยลดทั้งการเกิดและการเพิ่มขึ้นของสายตาสั้น เวลานี้ไม่จำเป็นต้องต่อเนื่องในครั้งเดียว อาจแบ่งเป็นช่วงพักที่โรงเรียน การเดินไปกลับ หรือกิจกรรมหลังเลิกเรียน สำหรับอากาศบ้านเราที่แดดแรง งานวิจัยที่แถลงการณ์เดียวกันอ้างถึงพบว่าแม้อยู่ใต้ร่มไม้ สวมหมวก หรือใส่แว่นกันแดด ความสว่างกลางแจ้งก็ยังสูงกว่าในอาคารมาก เด็กจึงไม่จำเป็นต้องตากแดดจัด และยังควรป้องกันแดดตามปกติ

พักจากงานระยะใกล้เป็นระยะ

WSPOS มองว่าคำแนะนำให้หยุดพักเมื่ออ่านหนังสือหรือทำงานระยะใกล้ติดต่อกันเกินราว 30 นาทีเป็นเรื่องสมเหตุสมผล หลายบ้านใช้กติกา 20-20-20 เป็นตัวช่วยจำ คือทุก 20 นาทีให้มองไกลราว 20 ฟุต (ประมาณ 6 เมตร) อย่างน้อย 20 วินาที สิ่งที่ได้ผลในทางปฏิบัติมักเป็นการตั้งจังหวะให้เด็กลุกขึ้นเดินหรือมองออกนอกหน้าต่างเป็นระยะ มากกว่าการนับเวลาเป๊ะทุกครั้ง

ระยะอ่านและแสงสว่าง

เด็กมักถือหนังสือหรือมือถือใกล้หน้ามากโดยไม่รู้ตัว การอ่านในระยะใกล้มากเป็นเวลานานเป็นหนึ่งในรูปแบบงานระยะใกล้ที่งานวิจัยเชื่อมโยงกับสายตาสั้น ให้ลองสังเกตว่าลูกอ่านห่างจากหน้าประมาณไหน และจัดโต๊ะทำการบ้านให้มีแสงสว่างเพียงพอ ไม่ปล่อยให้อ่านในห้องมืดหรือใช้แสงจากจออย่างเดียว

จัดเวลาหน้าจอให้สมดุล

มือถือและแท็บเล็ตถูกพูดถึงบ่อยเพราะใช้ใกล้หน้าและใช้นาน แต่ WSPOS ชี้ว่าปัญหาอาจอยู่ที่ลักษณะการใช้สายตาระยะใกล้แบบเข้มข้นและการที่เวลาหน้าจอไปแทนเวลากลางแจ้ง มากกว่าตัวอุปกรณ์เอง แนวทางที่ใช้ได้จริงจึงเป็นการดูภาพรวมของทั้งวัน ว่าเด็กได้อยู่ข้างนอกพอหรือไม่ และมีช่วงพักจากงานระยะใกล้หรือเปล่า

ทำไมการตรวจตาเป็นประจำจึงสำคัญ

เด็กส่วนใหญ่ไม่บอกว่ามองไม่ชัด เพราะไม่รู้ว่าภาพที่ชัดควรเป็นแบบไหน สายตาสั้นระยะแรกหรือช่วงก่อนเริ่มสั้นจึงมักไม่มีอาการชัดเจน สัญญาณที่พ่อแม่อาจสังเกตได้ เช่น หรี่ตาเวลามองไกล นั่งใกล้ทีวี เอียงหน้ามอง ขยี้ตาบ่อย หรือบ่นปวดตาหลังอ่านหนังสือ แต่สัญญาณเหล่านี้ไม่เฉพาะเจาะจง การตรวจตาจึงเป็นวิธีเดียวที่บอกได้จริง

การตรวจตาเด็กแบบละเอียดต่างจากการวัดสายตาทั่วไปอยู่หลายจุด เด็กมีกำลังเพ่งของเลนส์ตาสูง บางกรณีผู้ตรวจจึงต้องหยอดยาคลายการเพ่งก่อนวัดค่า เพื่อให้ได้ค่าที่ตรงกว่า ซึ่งเป็นขั้นตอนที่จักษุแพทย์หรือนักทัศนมาตรเป็นผู้ตัดสินใจ สถานพยาบาลบางแห่งยังวัดความยาวลูกตาด้วยเครื่องไบโอมิเตอร์ ซึ่งช่วยติดตามการยืดของลูกตาได้ละเอียดกว่าการดูค่าสายตาอย่างเดียว

สำหรับเด็กที่เริ่มสายตาสั้นและอยู่ในแผนการดูแล แนวทางทางคลินิกของสถาบันสายตาสั้นนานาชาติ (International Myopia Institute หรือ IMI) แนะนำให้นัดติดตามผลประมาณทุก 6 เดือน ส่วนเด็กทั่วไปควรตรวจตามที่ผู้ตรวจแนะนำ การมีข้อมูลต่อเนื่องหลายครั้งช่วยให้เห็นว่าค่าสายตาเพิ่มเร็วแค่ไหน ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญในการเลือกแนวทางต่อไป

ทางเลือกในการจัดการสายตาสั้นมีอะไรบ้าง

ปัจจุบันมีหลายแนวทางที่งานวิจัยแสดงว่าช่วยชะลอการเพิ่มขึ้นของสายตาสั้นในเด็กได้ แต่ละแนวทางมีข้อดี ข้อจำกัด และความเหมาะสมต่างกันตามอายุ ค่าสายตา ความเร็วที่สายตาเพิ่ม และไลฟ์สไตล์ของเด็ก ส่วนนี้เป็นภาพรวมเพื่อให้พ่อแม่คุยกับผู้ตรวจได้ตรงประเด็น ไม่ใช่คำแนะนำให้เลือกวิธีใดวิธีหนึ่ง

• เลนส์แว่นตาชนิดพิเศษ เป็นเลนส์ที่ออกแบบโครงสร้างให้ภาพบริเวณรอบนอกมีลักษณะต่างจากเลนส์ชั้นเดียวทั่วไป ผู้ผลิตแต่ละรายมีงานวิจัยของตัวเองรองรับ ข้อดีคือใช้งานง่ายสำหรับเด็กเล็ก ไม่ต้องสัมผัสดวงตา สิ่งสำคัญคือต้องใส่ต่อเนื่องหลายชั่วโมงต่อวันตามที่ผู้ผลิตกำหนด รายละเอียดของรุ่นที่ร้านมีอ่านได้ที่ Essilor Stellest และ HOYA MiYOSMART
• คอนแทคเลนส์ชนิดพิเศษ มีทั้งคอนแทคเลนส์นิ่มที่ออกแบบเพื่อชะลอสายตาสั้น และเลนส์แข็งแบบใส่ตอนกลางคืนเพื่อปรับรูปกระจกตาชั่วคราว (ออร์โธเค) ทั้งสองแบบต้องให้ผู้เชี่ยวชาญประเมินและฟิตติ้ง และต้องติดตามสุขภาพกระจกตาอย่างสม่ำเสมอ เด็กและผู้ปกครองต้องพร้อมดูแลความสะอาดอย่างเคร่งครัด
• ยาหยอดตา อะโทรปีนชนิดหยอดตาความเข้มข้นต่ำเป็นทางเลือกนอกเหนือจากเลนส์ที่มีงานวิจัยในเรื่องนี้มาก แต่เป็นยาที่ต้องสั่งจ่ายและติดตามโดยจักษุแพทย์เท่านั้น ความเข้มข้น ระยะเวลาใช้ และการหยุดยาเป็นการตัดสินใจทางการแพทย์ทั้งหมด และเด็กยังต้องใช้แว่นหรือคอนแทคเลนส์เพื่อให้มองเห็นชัดควบคู่กันไป
• การใช้หลายวิธีร่วมกัน ในเด็กบางรายที่สายตาเพิ่มเร็ว ผู้เชี่ยวชาญอาจพิจารณาใช้เลนส์ร่วมกับยาหยอดตา ซึ่งยังเป็นเรื่องที่งานวิจัยกำลังศึกษาเพิ่มเติม

นอกจากนี้ยังมีแนวทางใหม่ เช่น การใช้แสงสีแดงระดับต่ำ ซึ่งผลการศึกษาเบื้องต้นน่าสนใจ แต่ความปลอดภัยและผลในระยะยาวยังอยู่ระหว่างการประเมิน อีกเรื่องที่ควรรู้คือความสม่ำเสมอมีผลพอ ๆ กับการเลือกวิธี แผนที่เด็กและครอบครัวทำตามได้ทุกวันมักให้ผลดีกว่าแผนที่ดูดีบนกระดาษแต่ทำได้เป็นครั้งคราว และไม่มีวิธีใดที่หยุดสายตาสั้นได้ทั้งหมด เป้าหมายคือชะลอให้ช้าลง

ร้านแว่นมีบทบาทตรงไหน

เมื่อผู้ตรวจสรุปแล้วว่าเด็กควรใช้เลนส์ชนิดไหน งานของร้านแว่นคือทำให้แว่นคู่นั้นทำงานได้ตามที่ออกแบบไว้ ตั้งแต่เลือกกรอบที่ขนาดพอดีกับหน้าเด็ก วางศูนย์เลนส์ให้ตรงกับตำแหน่งตา ไปจนถึงดัดกรอบให้กระชับเมื่อเด็กโตขึ้นหรือแว่นเบี้ยวจากการเล่น เลนส์ชะลอสายตาสั้นแบบแว่นจะให้ผลตามที่ผู้ผลิตระบุได้ก็ต่อเมื่อเลนส์อยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้องและเด็กใส่ได้สบายทั้งวัน

ที่ GIFTGREATS ขั้นตอนตัดแว่นเด็กเริ่มจากการตรวจสายตากับนักทัศนมาตรก่อน แล้วจึงเลือกเลนส์และกรอบ การตรวจนี้ไม่มีค่าใช้จ่ายแต่ต้องนัดล่วงหน้า เพื่อให้มีเวลาตรวจละเอียดพอ ข้อมูลกรอบและบริการสำหรับเด็กดูได้ที่ แว่นเด็กและเลนส์ชะลอสายตาสั้น ส่วนราคาเลนส์ Stellest และรุ่นอื่นของ Essilor ดูได้ที่ ราคาเลนส์ Essilor ถ้ากำลังเปรียบเทียบรุ่น อ่านต่อได้ที่ เลนส์ชะลอสายตาสั้นเด็ก Stellest กับ MiYOSMART ต่างกันยังไง

คำถามที่พบบ่อย

ลูกดูมือถือมากจะทำให้สายตาสั้นจริงไหม

งานวิจัยพบความสัมพันธ์ระหว่างงานระยะใกล้ที่เข้มข้นกับสายตาสั้น แต่ผลยังไม่สอดคล้องกันทั้งหมด ผู้เชี่ยวชาญหลายคนมองว่าปัญหาอยู่ที่การใช้สายตาใกล้ต่อเนื่องนานโดยไม่พัก และการที่เวลาหน้าจอไปแทนเวลากลางแจ้ง มากกว่าตัวมือถือเอง แนวทางที่องค์กรวิชาชีพแนะนำคือให้เด็กพักสายตาเป็นระยะและได้อยู่กลางแจ้งราววันละ 2 ชั่วโมง ส่วนการประเมินสายตาของลูกโดยตรงควรให้จักษุแพทย์หรือนักทัศนมาตรเป็นผู้ตรวจ

พ่อแม่สายตาสั้นทั้งคู่ ลูกจะสายตาสั้นแน่นอนหรือเปล่า

ไม่แน่นอน งานวิจัยพบว่าเด็กที่พ่อแม่สายตาสั้นทั้งคู่มีความเสี่ยงสูงกว่าเด็กทั่วไป แต่ความเสี่ยงไม่ได้หมายความว่าจะเกิดขึ้นทุกคน ปัจจัยด้านพฤติกรรมอย่างเวลากลางแจ้งและการใช้สายตาระยะใกล้ยังมีผล สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือแจ้งประวัติสายตาของพ่อแม่ให้ผู้ตรวจทราบ และพาลูกตรวจตาตั้งแต่เล็กอย่างต่อเนื่อง

ควรพาลูกไปตรวจตาครั้งแรกเมื่อไร และบ่อยแค่ไหน

ความถี่ที่เหมาะสมขึ้นกับอายุ ผลตรวจ และปัจจัยเสี่ยงของเด็กแต่ละคน จึงควรทำตามที่จักษุแพทย์หรือนักทัศนมาตรแนะนำ สำหรับเด็กที่สายตาสั้นแล้วและอยู่ในแผนชะลอสายตาสั้น แนวทางของ International Myopia Institute แนะนำให้ติดตามผลประมาณทุก 6 เดือน ไม่ควรรอให้เด็กบ่นว่ามองไม่ชัดก่อน เพราะเด็กจำนวนมากไม่รู้ตัว

ใส่แว่นสายตาธรรมดาแล้วจะทำให้สายตาสั้นเพิ่มเร็วขึ้นไหม

แว่นสายตาชั้นเดียวแบบทั่วไปช่วยให้เด็กมองเห็นชัด ซึ่งจำเป็นต่อการเรียนและพัฒนาการ แต่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อชะลอการยืดของลูกตา ส่วนเลนส์ชะลอสายตาสั้นเป็นอีกทางเลือกที่ออกแบบเพื่อจุดประสงค์นั้นโดยเฉพาะ การเลือกว่าเด็กคนไหนควรใช้เลนส์แบบใดควรคุยกับผู้ตรวจตาโดยดูจากอายุ ค่าสายตา และความเร็วที่สายตาเพิ่ม

เลนส์ชะลอสายตาสั้นหรือยาหยอดตาทำให้สายตาหายสั้นได้ไหม

ไม่ได้ ทุกวิธีที่มีอยู่ในปัจจุบันมีเป้าหมายเพื่อชะลอการเพิ่มขึ้นของสายตาสั้น ไม่ได้ทำให้สายตาที่สั้นไปแล้วกลับเป็นปกติ และผลที่ได้ต่างกันในเด็กแต่ละคน ยาหยอดตาเป็นยาที่ต้องสั่งจ่ายและติดตามโดยจักษุแพทย์เท่านั้น ส่วนเลนส์แว่นหรือคอนแทคเลนส์ชนิดพิเศษต้องผ่านการตรวจและประเมินจากผู้เชี่ยวชาญก่อนเช่นกัน

พาลูกมาตรวจสายตาได้ที่ GIFTGREATS ทั้ง 8 สาขา คือ พระราม 2, ศาลายา, อุดมสุข (สุขุมวิท 103), เกษตร บางเขน, บางใหญ่, เดอะโฟร์ท สาย 4, ปิ่นเกล้า และชลบุรี (อมตะนคร) ทุกสาขาวัดสายตาให้ฟรี สำหรับเด็กแนะนำให้โทรหรือทัก LINE นัดตรวจกับนักทัศนมาตรล่วงหน้า ซึ่งฟรีเช่นกัน เพื่อให้มีเวลาตรวจละเอียด ดูแว่นและเลนส์สำหรับเด็กได้ที่ แว่นเด็ก ดูราคาเลนส์ได้ที่ ราคาเลนส์ Essilor และดูที่อยู่สาขาได้ที่ สาขาทั้งหมด